«مدل اربیل در راه بصره؟ نشانههای یک تغییر خطرناک در ساختار عراق»
یاشار عصری
بازگشت بحث «حکومت خودگردان بصره» را نباید صرفاً یک مطالبه محلی یا اختلاف اداری تلقی کرد.
آنچه امروز در جنوب عراق در حال شکلگیری است، نشانهای از روندی عمیقتر و نگرانکنندهتر است؛ روندی که بهجای تجزیه رسمی کشورها، به تغییر شکل دولتها از درون میانجامد.
در این الگو، کشورها بر نقشه باقی میمانند، اما دولت مرکزی بهتدریج اقتدار، کارکرد و توان تصمیمگیری خود را از دست میدهد.
بصره فقط یک استان معمولی نیست. این منطقه ستون فقرات اقتصاد عراق، مرکز تولید و صادرات نفت و گاز و شاهراه دسترسی به آبهای آزاد است.
هرگونه حرکت بهسوی خودگردانی در بصره، بهمعنای انتقال قدرت اقتصادی و سیاسی از بغداد به سطح محلی و آغاز بازتعریف عملی حاکمیت ملی است.
به همین دلیل، مقایسه بصره با اربیل صرفاً یک تشبیه رسانهای نیست، بلکه هشداری راهبردی درباره آینده ساختار حکمرانی عراق است.
مدافعان خودگردانی معمولاً بر ناکارآمدی دولت مرکزی، فساد، و نابرابری در توزیع منابع تأکید میکنند؛ نقدهایی که در ظاهر قابل انکار نیستند.
اما تجربه منطقه نشان میدهد که ضعیفسازی دولت ملی، الزاماً به بهبود حکمرانی منجر نمیشود. در بسیاری از موارد، نتیجه نهایی نه توسعه، بلکه شکلگیری واحدهای محلی وابسته، نخبگان غیرپاسخگو و افزایش نفوذ بازیگران خارجی بوده است.
خطر اصلی اینجاست که خودگردانی بصره میتواند به الگویی قابل تکرار تبدیل شود.
اگر استانهای نفتخیز یکی پس از دیگری بهدنبال الگوهای شبهفدرال یا خودگردان حرکت کنند، دولت مرکزی به نهادی تشریفاتی تقلیل مییابد؛ نهادی که نه کنترل منابع را در اختیار دارد و نه توان اعمال سیاست ملی.
این وضعیت، عراق را از یک کشور بحرانزده به بحرانِ کشور بودن سوق میدهد.
فراتر از بُعد سیاسی، بُعد ذهنی این روند نیز اهمیت دارد.
عادیسازی ایده خودگردانی بهعنوان «راهحل» و تصویرسازی از دولت ملی بهعنوان «مانع توسعه»، به فرسایش هویت ملی و کاهش حساسیت اجتماعی نسبت به فروپاشی حاکمیت میانجامد.
در چنین شرایطی، بازسازی دولت مرکزی دیگر یک پروژه اصلاحی نخواهد بود، بلکه به مأموریتی تقریباً ناممکن تبدیل میشود.
در نهایت، پرسش اصلی این نیست که آیا بصره حق توسعه و مدیریت بهتر دارد یا نه؛ پرسش این است که آیا مسیر انتخابشده، به تقویت عراق منجر میشود یا به تضعیف آن.
تجربه منطقه نشان میدهد که مدل اربیل، اگر بدون اجماع ملی و دولت کارآمد تعمیم یابد، بیش از آنکه راهحل باشد، آغاز یک تغییر خطرناک در ساختار کشور است.
یاشار عصری
پاینده ،سرفراز ایران
